'Melusder mwyn ar danau per odlau'

: Mair Richards 'Darowen' (1787-1877) a thraddodiad Gwerin Maldwyn

Abstract

Astudiaeth o Mair Richards (1787-1877) - a aned yn Llanymawddwy ac a fagwyd
yn Narowen, sir Drefaldwyn - a'i gweithgarwch ym myd cerddoriaeth frodorol Cymru geir yn y traethawd hwn. Gosodir Mair Richards a'i theulu yn eu cyd-destun hanesyddol ehangach o safbwynt cerddorol, diwylliannol, hynafiaethol a chrefyddol, ac ymdrinnir â'r dylanwadau a fu arnynt yn ogystal â'r cysylltiadau a fu rhyngddynt hwy a'u cyfoeswyr. Wrth ymdrin â'r deunydd cerddorol a gofnodwyd gan Mair Richards, rhoddir y sylw pennaf i'r deunydd sy'n perthyn i'r traddodiad gwerin Cymreig, sef y carolau plygain a'r caneuon llafar gwlad, a gofnodwyd ganddi rhwng 1800 a'i marwolaeth ym 1877. Ni cheir astudiaeth o'i chasgliad o alawon gwerin Saesneg na'i hemyn-donau a'i hanthemau, sy'n gasgliadau cynhwysfawr ynddynt eu hunain¹, gan nad astudiaeth o'i chyfraniad i gerddoriaeth werin Seisnig na cherddoriaeth gysegredig Cymru yw'r bwriad. Daw'r deunydd cerddorol, sy'n sail i'r traethawd hwn, o lawysgrifau teulu Richards 'Darowen', sy'n rhan o gasgliadau llawysgrifol Cwrtmawr geir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Aberystwyth). Rhennir yr astudiaeth hon yn dair adran - y gyntaf yn benodau sy'n trafod cyd-destun cymdeithasol, crefyddol a cherddorol Mair a'i theulu; yr ail adran yn cynnwys wyth atodiad o drawsgrifiadau o lawysgrifau'r teulu; a'r drydedd adran (sef Atodiad 9), yn olygiad o ddetholiad o'i charolau a'i halawon gwerin Cymreig, ynghyd â rhagarweiniad, nodiadau golygyddol, tablau a mynegeion.
Rhennir y traethawd ymchwil (sef yr adran gyntaf) yn bum pennod - y gyntaf yn
trafod Mair a'i theulu, sef ei rhieni, ei phum brawd a'i dwy chwaer, gan fanylu ar effaith y Diwygiad Methodistaidd arnynt, gweithgarwch hynafiaethol y teulu a'u cyfraniad at gyfnod llewyrchus yr offeiriaid llengar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; ffocws yr ail bennod yw statws y ferch yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan dynnu sylw at gyfnod Mair yn Llundain a'i chymharu â merched a gwragedd eraill Cymru'r cyfnod, gan gynnwys ei chwiorydd, Jane ac Elizabeth; ymdrinia'r drydedd a'r bedwaredd bennod â chefndir y carolau plygain ar y naill law a'r alawon gwerin ar y llall; ac ym mhennod pump crisielir cyfraniad Mair Richards i faes cerddoriaeth draddodiadol Cymru ei dydd. Ymdrechwyd i
arddangos yn y penodau y berthynas annatod geir rhwng yr alawon mewn perthynas â sefyllfa gymdeithasol y cyfnod.

¹ Ceir cymysgedd o c.80 o emyn-donau ac anthemau a gofnodwyd gan Mair Richards yn llawysgrif NLW AH1/31, c.112 yn rhagor yn llawysgrif NLW Cwrtmawr Music MS 21, a cheir corff helaeth o alawon gwerin Saesneg wedi'u cofnodi blith draphlith ganddi ymysg yr alawon Cymraeg yn llawysgrifau NLW AH1/35 ac NLW Cwrtmawr Music MS 30.

Date of Award	2012
Original language	Welsh
Awarding Institution	Prifysgol Bangor
Sponsors	Knowledge Economy Skills Scholarship (KESS), Society for Education, Music and Psychology Research (SEMPRE), Glamorgan County History Trust & Archif Cerddoriaeth Draddodiadol Cymru, Ysgol Cerddoriaeth Prifysgol Bangor
Supervisor	Wyn Thomas (Supervisor)